Środki stylistyczne · Klasy 4-6

Wyraz dźwiękonaśladowczy (onomatopeja)

Tu znajdziesz prostą definicję wyrazu dźwiękonaśladowczego, przykłady ze zdań i z lektur oraz sposób, jak napisać, co dźwiękonaśladowanie pokazuje w konkretnym fragmencie.

01 · Definicja

Co to jest onomatopeja?

Wyraz dźwiękonaśladowczy (onomatopeja) to słowo, które swoim brzmieniem naśladuje prawdziwy dźwięk: „szum”, „trzask”, „bzz”, „puk-puk”. Czytasz je i od razu słyszysz to, co opisuje.

W jednym zdaniu

Czy słyszysz to słowo? Onomatopeja brzmi jak dźwięk, który nazywa.

Onomatopeje to nie tylko wykrzyknienia typu „bum” czy „miau”. Dźwięk naśladują też czasowniki („szumieć”, „syczeć”, „zgrzytać”) i rzeczowniki („szelest”, „łoskot”, „huk”). Autor sięga po nie, żeby scena przemawiała także do ucha czytelnika: robi się głośno, realistycznie, czasem groźnie. Na egzaminie sama nazwa to za mało - punkty dostajesz za wskazanie, co ten dźwięk robi w tekście: buduje nastrój, dodaje dynamiki, przybliża scenę.

02 · Rozpoznanie

Jak rozpoznać?

Konkretne sygnały, po których wychwycisz go w tekście.

  1. Przeczytaj wyraz na głos. Jeśli brzmi jak dźwięk, który opisuje (szum, trzask, bzz), masz onomatopeję.

  2. Nie szukaj tylko wykrzyknień typu puk-puk albo bum. Wyrazy dźwiękonaśladowcze to często czasowniki (syczeć, huczeć, zgrzytać) i rzeczowniki (szelest, łoskot).

  3. Sprawdź pułapkę: wyraz musi naśladować dźwięk swoim brzmieniem, a nie tylko o nim informować. „Hałas” i „dźwięk” nazywają zjawisko, ale go nie udają.

  4. Zwróć uwagę na głoski: w onomatopejach często powtarzają się „sz”, „s”, „z”, „r”, „k” - to one robią dźwięk (szszsz, trrr).

  5. Na koniec zapytaj o funkcję: co ten dźwięk zmienia w scenie - straszy, ożywia, buduje napięcie, uspokaja?

03 · Odpowiedź

Jak odpowiedzieć na pytanie o funkcję

Nazwa to za mało. Napisz, co ten środek pokazuje w tym konkretnym fragmencie.

Co może pokazywać

  • Pozwala „usłyszeć” opisywaną scenę - tekst działa na ucho, nie tylko na wyobraźnię wzrokową
  • Dodaje opisowi realizmu - świat przedstawiony brzmi jak prawdziwy
  • Buduje nastrój: cichy „szelest” to tajemnica, potężny „huk” to groza
  • Dodaje scenie dynamiki - czuć, że dużo się dzieje, i to słychać
  • W wierszu wzmacnia rytm i melodię tekstu
Nazwa, fragment, co pokazuje w tym tekście

Wyraz dźwiękonaśladowczy „bzyczy” naśladuje odgłos osy. Dzięki temu czytelnik niemal słyszy owada i lepiej rozumie, dlaczego bohater nie może się skupić.

Funkcja zależy od fragmentu. Ten sam środek w innym tekście może pokazywać coś zupełnie innego.
Jeśli chcesz więcej

Kurs z polskiego

Zobacz kurs

04 · Przykłady

Przykłady z wyjaśnieniem

Najpierw proste zdania, potem fragmenty lektur. Cytaty oznaczamy jako cytat, własne zdania o lekturze jako modelowe.

Osa krąży przy oknie; uczeń odrywa wzrok od zeszytu, zirytowany jej bzyczeniem.

Za oknem bzyczy osa i nie daje mi się skupić.

Co pokazuje: czasownik brzmieniem naśladuje dźwięk owada - scena robi się słyszalna i natrętna jak sama osa

Odpowiedź do tego fragmentu: Wyraz dźwiękonaśladowczy „bzyczy” naśladuje odgłos osy. Dzięki temu czytelnik niemal słyszy owada i lepiej rozumie, dlaczego bohater nie może się skupić.

W ciemnym lesie czyjś but naciska suchą gałąź; gałąź łamie się na dwie części, a krótkie ostre kreski przy pęknięciu pokazują nagły trzask.

Nagle w ciemności rozległ się głośny trzask łamanej gałęzi.

Co pokazuje: krótki, ostry wyraz imituje nagły dźwięk i buduje napięcie

Odpowiedź do tego fragmentu: Onomatopeja „trzask” naśladuje odgłos pękającej gałęzi. Nagły dźwięk w ciemności buduje napięcie i zapowiada, że zaraz coś się wydarzy.

Krople ulewnego deszczu uderzają w metalowy parapet, a przy miejscach uderzenia powtarzają się krótkie rytmiczne kreski i rozpryski.

Deszcz bębni o parapet już od rana.

Co pokazuje: czasownik oddaje miarowy, powtarzalny odgłos kropel i podkreśla monotonię pogody

Odpowiedź do tego fragmentu: Wyraz dźwiękonaśladowczy „bębni” imituje miarowe uderzanie kropel o parapet. Czytelnik słyszy jednostajny rytm deszczu i czuje monotonię tego dnia.

Z lektur

Stare wysokie drzewa litewskiej puszczy kołyszą się na wietrze; gięte gałęzie i krótkie kreski przy ocierających się konarach pokazują szum i skrzypienie.

Pan Tadeusz · Adam Mickiewicz · zdanie modelowe

W opisach litewskiej puszczy las szumi, a stare drzewa skrzypią na wietrze.

Co pokazuje: dźwięki natury sprawiają, że opis przyrody żyje - czytelnik słyszy puszczę, a nie tylko ją widzi

Odpowiedź do tego fragmentu: Wyrazy dźwiękonaśladowcze „szumi” i „skrzypią” naśladują odgłosy lasu. Dzięki nim opis przyrody staje się realistyczny i czytelnik ma wrażenie, że sam stoi w środku puszczy.

Dwaj murarze w dawnych prostych ubraniach rytmicznie uderzają młotkami w cegły granicznego muru.

Zemsta · Aleksander Fredro · zdanie modelowe

Podczas kłótni o mur graniczny zza sceny dochodzi stuk młotków murarzy.

Co pokazuje: odgłos naprawy muru słychać na scenie - dźwięk podsyca konflikt Cześnika z Rejentem

Odpowiedź do tego fragmentu: Onomatopeja „stuk” naśladuje uderzenia młotków przy naprawie muru. Dźwięk pracy murarzy działa na widza jak iskra: słychać, że naprawa muru trwa, więc kłótnia sąsiadów nabiera tempa.

Dawne działo na drewnianych kołach strzela na pustym polu; chmura dymu przy lufie i tor kulistego pocisku z krótkimi liniami pokazują huk i świst.

Reduta Ordona · Adam Mickiewicz · zdanie modelowe

Nad polem bitwy niesie się huk dział i świst lecących pocisków.

Co pokazuje: dźwięki walki budują grozę i chaos bitwy - czytelnik słyszy ostrzał, a nie tylko o nim czyta

Odpowiedź do tego fragmentu: Wyrazy dźwiękonaśladowcze „huk” i „świst” imitują odgłosy ostrzału. Budują grozę bitwy i sprawiają, że czytelnik niemal słyszy walczącą redutę.

W kursie

17 z 21

czyli ponad 80% środków możesz odpuścić

O tyle pojęć z podstawy programowej CKE nie zapytała ani razu w 16 arkuszach. W kursie mówię wprost, które 4 znać, a które są zapychaczem, więc nie tracisz na nie czasu.

Znaj: 4Możesz odpuścić: 17

05 · Pułapka

Odpowiedź, która traci punkt

Pod nią masz wersję, która robi to, czego chce egzaminator.

Do poprawy

W tekście jest onomatopeja „hałas”, bo to słowo mówi o głośnych dźwiękach.

W tekście jest onomatopeja „łoskot” - ten wyraz swoim brzmieniem naśladuje głuchy, ciężki dźwięk i pozwala czytelnikowi go usłyszeć.

Nie każdy wyraz związany z dźwiękiem to onomatopeja. „Hałas”, „dźwięk” czy „melodia” tylko nazywają zjawisko - onomatopeja musi je naśladować brzmieniem.

06 · Ćwiczenie

Minićwiczenie

Sprawdź się: jedno pytanie na raz, od razu z wyjaśnieniem.

0/3

Pytanie 1 z 3

W zdaniu „Liście szeleszczą pod butami, a gdzieś daleko huczy burza.” wyróżnione wyrazy to:

PowtórzenieWszystkie środki na cytatach

Ostatnie 14 dni

Popularne teraz

Wszystkie narzędzia