Elementy utworu literackiego

Powiększ

Czesław Miłosz

(1911–2004)

Jeden z najwybitniejszych polskich poetów, prozaik, eseista, historyk literatury. W 1980 r. otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.

Czesław Miłosz

DAR

Dzień taki szczęśliwy. Mgła opadła wcześnie, pracowałem w ogrodzie. Kolibry przystawały nad kwiatem kaprifolium¹. Nie było na ziemi rzeczy, którą chciałbym mieć. Nie znałem nikogo, komu warto byłoby zazdrościć. Co przydarzyło się złego, zapomniałem. Nie wstydziłem się myśleć, że byłem, kim jestem. Nie czułem w ciele żadnego bólu. Prostując się, widziałem niebieskie morze i żagle.

Berkeley, 1971

Czesław Miłosz, Dar, [w:] tegoż, Wiersze wszystkie, Kraków 2018.

¹ Kapryfolium – tu: kaprifolium – pnący krzew o różowych, białych lub żółtawych kwiatach.

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Aleksander Fredro

ZEMSTA

AKT CZWARTY

SCENA PIĄTA

CZEŚNIK

do Dyndalskiego

Siadaj waść tu – zmaczaj pióro, Będziesz pisał po mym słowie.

DYNDALSKI

Stawiam tytle niezbyt skoro¹.

CZEŚNIK

[...] Dobrze będzie.

DYNDALSKI

usiadłszy bokiem do widzów naprzeciwko Cześnika i wkładając okulary

Bogu dzięki!

CZEŚNIK

Teraz trzeba pisać właśnie – Jakby Klara do Wacława.

DYNDALSKI

O! o!

CZEŚNIK

No, cóż – „o! o!”?

DYNDALSKI

podnosząc się

Jaśnie Panie, wszak to despekt² dla niej.

CZEŚNIK

Co się waszeć o to pyta. Maczaj pióro, pisz i kwita. […]

CZEŚNIK

po krótkim myśleniu

Tylko że to, mocium panie, Aby udać, trzeba sztuki: Owe brednie, banialuki, To miłosne świegotanie…

myśli

Jak tu zacząć, mocium panie?...

DYNDALSKI

podnosząc się

Cnym afektem³ ulubiony…

CZEŚNIK

O… o… o… o!… Jak od żony… A tu trzeba pół, ćwierć słowa; Ni tak, ni siak – niby owa: „I chciałabym, i boję się”. O! Już wiesz – no! na tym sztuka… Lecz nie waści w tym nauka. Pisz waść… […]

dyktuje

„Bardzo proszę”… mocium panie… Mocium panie… „me wezwanie”… Mocium panie… „wziąć w sposobie”… Mocium panie… „wziąć w sposobie”, Jako ufność ku osobie”… Mocium panie… „waszmość pana. Która lubo mało znana… Która lubo mało znana”… […] Czytaj waść.

Dyndalski obciera pot aż po karku.

No! – Jak tam było?

DYNDALSKI

czyta

„Bardzo proszę mocium panie Mocium panie me wezwanie Mocium panie wziąć w sposobie Mocium”…

CZEŚNIK

wyrywa i drze papier

Niech cię czarci chwycą Z taką pustą mózgownicą! „Mocium panie” cymbał pisze!

DYNDALSKI

Jaśnie pana własne słowo.

CZEŚNIK

Milcz, waść! – Przepisz to de novo⁴. „Mocium panie” opuść wszędzie.

DYNDALSKI

chcąc zbierać kawałki

Z tych kawałków trudno będzie.

CZEŚNIK

Pisz de novo, pisz, powiadam. – Mózgu we łbie za trzy grosze! Siadaj! – Siadaj, mówię.

DYNDALSKI

Siadam.

CZEŚNIK

I powtarzaj.

dyktuje

„Bardzo proszę”… Moć…

Zatyka sobie usta ręką.

DYNDALSKI

powtarzając napisane

Moć…

CZEŚNIK

zrywa się

Co „moć”?... Cóż „moć” znaczy?... Z tym hebesem⁵ nie pomoże; Trzeba zrobić to inaczej. Nawet lepiej będzie może, Gdy wyprawię doń pacholę Z ustną prośbą. Tak, tak wolę.

¹ Stawiam tytle niezbyt skoro – tu: Piszę brzydko i z błędami.

² Despekt – tu: obraza.

³ Cny afekt – tu: wielkie, piękne uczucie.

⁴ De novo – łac. od nowa.

⁵ Hebes – tu: ktoś nierozgarnięty.

Aleksander Fredro, Zemsta, [w:] Wybór komedii, Wrocław 2018.

[315 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Juliusz Słowacki

BALLADYNA (Akt II, scena I)

BALLADYNA

Co moje Ręce zrobiły?… O!…

GŁOS Z WIERZBY

Jezus Maryja…

BALLADYNA

przerażona

Kto to?… zawołał ktoś?… czy to ja sama Za siebie samą modliłam się?… Żmija, Kobieta, siostra – nie siostra… Krwi plama Tu – i tu – i tu –

Pokazując na czoło, plami je palcem.

i tu. – Ktoż zabija Za malin dzbanek siostrę?… Jeśli z bora¹ Kto tak zapyta? powiem – ja. – Nie mogę Skłamać i powiem: ja! – Jak to ja?… Wczora Mogłabym przysiąc, że nie… W las!… w las!… w drogę, Wczorajsze serce niechaj się za ciebie Modli. – Ach jam się wczoraj nie modliła. To źle! źle! – dzisiaj już nie czas… Na niebie Jest Bóg… zapomnę, że jest, będę żyła, Jakby nie było Boga.

Odbiega w las.

[…]

GOPLANA

[…] Ukryj się, Skierko – patrzaj! Balladyna Zbłąkana w lesie tu nadchodzi, sina, Okropnie blada, z rozpuszczonym włosem. Ja twarz zakryję i pod wierzbą siędę; Będę mówiła do niej siostry głosem I obłąkaną gryźć będę… gryźć będę…

Skierka odchodzi.

BALLADYNA

wbiega na scenę, obłąkana.

Wiatr goni za mną i o siostrę pyta, Krzyczę: „Zabita – zabita – zabita!”. Drzewa wołają: „Gdzie jest siostra twoja?”… Chciałam krew obmyć… z błękitnego zdroja² Patrzała twarz jej blada i milcząca... O… gdzie ja przyszła?… to wierzba płacząca… Ta sama… gdzie ja… – Siostra moja!… żywa!…

GOPLANA

Siostro…

BALLADYNA

Okropnym wołasz mię imieniem! Trup… trup… trup na mnie białą dłonią kiwa… Wszystkie mi włosy przesiękły sumnieniem I ciągną nazad³, wstając z głowy. – Ale Nogi przykute…

GOPLANA

Czy ci smutne żale Nie mówią, siostro, żeś ty źle zrobiła? I gdyby siostra twoja żyła?…

BALLADYNA

Żyła?

GOPLANA

Mogłażbyś ty ją zabić po raz drugi?

BALLADYNA

szukając koło siebie

Zgubiłam mój nóż.

GOPLANA

Ach nie dosyć długi Nóż twój był, siostro…

BALLADYNA

To nie moja wina.

GOPLANA

Siostro! lecz jeśli przebaczy Alina?… Jeśli zapomni… i powie: „Siostrzyczko, Miałam sen taki – do chaty wieczorem… Nim wyszłaś w ciemne osiny⁴ ze świéczką⁵, Przyjechał rycerz; rycerz był upiorem, Upior⁶ dwie siostry pokochał szalenie I obie wysłał na maliny; …śniłam, Że gdyśmy zaszły w głuche lasu cienie, Siostra mnie nożem… Wtem się obudziłam… Chodźmy do wróżki, niech sen wytłumaczy”…

BALLADYNA

zamyślona

To sen… ach, prawda… i mnie się wydaje, Że to sen, siostro…

GOPLANA

Ten sen nic nie znaczy…

BALLADYNA

To sen…

GOPLANA

I tylko matka nas połaje⁷, Żeśmy się długo zabawiły w borze.

BALLADYNA

A rycerz…

GOPLANA

Zniknął… to sen…

BALLADYNA

Być nie może… Co? ha okropnie, rycerz jak sen zniknął?

GOPLANA

Ale ja żyję…

BALLADYNA

Bogdajbyś umarła! To sen… to sen – ha?… rozum już przywyknął Do twojej śmierci. Skoro bym otarła Krew z mojej ręki… byłabym szczęśliwa.

GOPLANA

odkrywa twarz

Bądź nią, szatanie! twa siostra nieżywa.

BALLADYNA

O wielki Boże! a ty co za widmo?…

GOPLANA

Bańka z kryształu, którą wichry wydmą Z błękitu fali… i barwami kwiatu Malują zorze. – Ale bądź spokojną, Ja nie wyjawię tajemnicy światu, Zostawię ciebie przeznaczeniem spojną⁸ Z ręką rycerza i ze zbrodni ręką; A ręka zbrodni dalej zaprowadzi. Usychaj wiecznie tajemnicy męką. […] Idź… weź ten dzbanek…ja ciebie nie zgubię. Ale natura zbrodnią pogwałcona⁹ Mścić się będzie – idź do chaty.

Balladyna bierze z rąk Goplany dzbanek Aliny i odchodzi milcząca

Odeszła i splamione krwią obmyje szaty. Ale na czole plama zostanie czerwona […].

Odchodzi.

Juliusz Słowacki, Balladyna, [w:] tegoż, Dzieła wybrane, t. 3, Wrocław 1983.

¹ Z bora – tu: z lasu.

² Z błękitnego zdroja – tu: ze źródełka.

³ Nazad – do tyłu.

⁴ Osina – tu: osika; gatunek drzewa.

⁵ Świéczką – świeczką.

⁶ Upior – upiór.

⁷ Połajać – upomnieć.

⁸ Spojną – tu: związaną.

⁹ Pogwałcona – tu: zaburzona.

[551 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Aleksander Fredro

ZEMSTA

AKT PIERWSZY

SCENA SIÓDMA

Papkin, Śmigalski, kilku służących z kijami, później Rejent i Cześnik w oknach.

PAPKIN

Panie majster, proszę waści Przyzwoicie, grzecznie, ładnie, Nie murować tu z napaści, Bo mu na grzbiet co upadnie.

po krótkim milczeniu

Wy zaś drudzy, dobrzy ludzie, Którzy młotki, piony, kielnie W niepotrzebnym dzisiaj trudzie Używacie arcydzielnie, Idźcie wszyscy precz do czarta!

po krótkim milczeniu

Będzie, widzę, rzecz uparta! Ta hołota, jakby głucha, Mego słowa ani słucha. – No, Śmigalski! nie trać czasu, – Ściągniej za kark! weź narzędzie! Grzecznie, ładnie, bez hałasu, Niech wszystkiemu koniec będzie. Nic się nie bój – ja za tobą.

Śmigalski posuwa się ze służącymi ku mularzom¹. – Papkin cofa się za róg domu.

ŚMIGALSKI

Precz! precz!

REJENT

w oknie

Stójcie! co to znaczy?

ŚMIGALSKI

Cześnik, pan mój, kazać raczy, Aby muru nie kończono.

CZEŚNIK

w oknie

Tak jest, każę, bo mam prawo. Dalej naprzód! dalej żwawo!

Śmigalski posuwa się naprzód. – Papkin, który był wyszedł, znowu się cofa za róg domu.

REJENT

Jakie prawo?

CZEŚNIK

Jak kupiono Mur graniczny, tak zostanie.

REJENT

Ależ, luby, miły panie, To szaleństwo z waszej strony – I mur będzie naprawiony.

CZEŚNIK

Wprzódy trupem go zaścielę.

REJENT

do mularzy

Kończcie śmiało, przyjaciele, Gardźcie ze mną próżnym krzykiem.

CZEŚNIK

Chcesz więc bójki?

REJENT

Mój Cześniku, Mój sąsiedzie, luby, miły, Przestań też być rozbójnikiem.

CZEŚNIK

Co! jak! – Żwawo! bij, co siły!

Śmigalski z swoimi ludźmi wstępuje na mur. – Mularze cofają się tak, że bójka zostaje zakryta częścią muru całego.

REJENT

Panie majster, ja w obronie – Nic się nie bój! – Niechaj bije, Kiedy go tam świędzą dłonie. Dobrze! dobrze! – po czuprynie. Ot, tak – lepiej! – co się wlezie! Nic się nie bój! – tego trzeba. – Niechaj bije! Świat nie zginie! Ja Cześnika za to skryję², Gdzie nie widać ziemi, nieba.

CZEŚNIK

wołając za siebie

Hej! Gerwazy! daj gwintówkę!³ Niechaj strącę tę makówkę! Prędko!

Rejent zamyka okno

Ha, ha! fugas chrustas!⁴ No, Śmigalski, dosyć będzie!

Daj półzłotka abo złoty Baserunku⁵ dla hołoty, Ale zabierz im narzędzie. Dosyć, dosyć na dziś będzie.

Zamyka okno.

Po odejściu wszystkich Papkin, obejrzawszy się, że już nie ma nikogo, mówi ku murowi:

PAPKIN

sam

Ha! hultaje, precz mi z drogi, Bo na miazgę was rozgniotę – Nie zostanie jednej nogi. A mam diablą dziś ochotę! Wielu was tam? Chodź tu który! Nie wylezie żaden z dziury? O, wy łotry! O, wy tchórze! Jutro cały zamek zburzę.

Aleksander Fredro, Zemsta, [w:] tegoż, Wybór komedii, Wrocław 2018.

¹ Mularz – dawniej: murarz.

² Skryję – tu: doprowadzę do uwięzienia.

³ Gwintówka – rodzaj strzelby.

⁴ Fugas chrustas – tu: uciekasz w chrusty, czyli w krzaki.

⁵ Baserunek – wynagrodzenie za pobicie, odszkodowanie.

[415 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Adam Mickiewicz

PAN TADEUSZ

Hrabia ujrzał zamek i zatrzymał konia. Pierwszy raz widział zamek z rana i nie wierzył, Że to były też same mury, tak odświeżył I upięknił poranek zarysy budowy; Zadziwił się pan Hrabia na widok tak nowy. Wieża zdała się dwakroć wyższa, bo stercząca Nad mgłą ranną; dach z blachy złocił się od słońca, Pod nim błyszczała w kratach reszta szyb wybitych, Łamiąc promienie wschodu w tęczach rozmaitych; Niższe piętra oblała tumanu¹ powłoka, Rozpadliny i szczerby zakryła od oka. Krzyk dalekich myśliwców, wiatrami przygnany, Odbijał się kilkakroć o zamkowe ściany: Przysiągłbyś, że krzyk z zamku, że pod mgły zasłoną Mury odbudowano i znów zaludniono.

Hrabia lubił widoki niezwykłe i nowe, Zwał je romansowymi; mawiał, że ma głowę Romansową; w istocie był wielkim dziwakiem. Nieraz pędząc za lisem albo za szarakiem, Nagle stawał i w niebo poglądał żałośnie Jak kot, gdy ujrzy wróble na wysokiej sośnie; Często bez psa, bez strzelby błąkał się po gaju Jak rekrut² zbiegły; często siadał przy ruczaju³ Nieruchomy, schyliwszy głowę nad potokiem, Jak czapla wszystkie ryby chcąca pozrzeć⁴ okiem. Takie były Hrabiego dziwne obyczaje […].

Hrabski koń, zwrócony z drogi, Prosto kłusował polem aż pod zamku progi. Hrabia samotny wzdychał, poglądał na mury, Wyjął papier, ołówek i kreślił figury. Wtem, spójrzawszy w bok, ujrzał o dwadzieścia kroków Człowieka, który, równie miłośnik widoków, Z głową zadartą, ręce włożywszy w kieszenie, Zdawało się, że liczył oczyma kamienie. Poznał go zaraz, ale musiał kilka razy Krzyknąć, nim głos Hrabiego usłyszał Gerwazy.

Szlachcic to był, służący dawnych zamku panów, Pozostały ostatni z Horeszków dworzanów; Starzec wysoki, siwy, twarz miał czerstwą, zdrową. Marszczkami pooraną, posępną, surową. Dawniej pomiędzy szlachtą z wesołości słynął; Ale od bitwy, w której dziedzic zamku zginął, Gerwazy się odmienił i już od lat wielu Ani był na kiermaszu, ani na weselu; Odtąd jego dowcipnych żartów nie słyszano I uśmiechu na jego twarzy nie widziano. […]

Skoro ujrzał Hrabiego, czapkę z głowy schwycił I krewnego swych panów ukłonem zaszczycił, Chyląc łysinę wielką, świecącą z daleka I naciętą od licznych kordów jak nasieka⁵; Gładził ją ręką, podszedł i jeszcze raz nisko Skłoniwszy się, rzekł smutnie: „Mopanku Panisko, Daruj mnie, że tak mówię, Jaśnie Grafie Panie, To jest mój zwyczaj, nie zaś nieuszanowanie: «Mopanku» powiadali wszyscy Horeszkowie; Ostatni Stolnik, pan mój, miał takie przysłowie. Czyż to prawda, Mopanku, że Pan grosza skąpisz Na proces i ten zamek Soplicom ustąpisz? Nie wierzyłem, lecz w całym powiecie tak słychać”. Tu, poglądając w zamek, nie przestawał wzdychać.

„Cóż dziwnego? – rzekł Hrabia. – Koszt wielki, a nuda Jeszcze większa; chcę skończyć, lecz szlachcic maruda Upiera się; przewidział, że mię znudzić może. Dłużej też nie wytrzymam i dzisiaj broń złożę, Przyjmę warunki zgody, jakie mi sąd poda”. „Zgody? – krzyknął Gerwazy. – Z Soplicami zgoda? Z Soplicami, Mopanku?” – To mówiąc wykrzywił Usta, jakby nad własną mową się zadziwił. „Zgoda i Soplicowie! Mopanku Panisko, Pan żartuje, co? Zamek, Horeszków siedlisko, Ma pójść w ręce Sopliców? Niech Pan tylko raczy Zsiąść z konia, pódźmy w zamek, niech no Pan obaczy, Pan sam nie wie, co robi; niech się Pan nie wzbrania, Zsiadaj Pan!” – i przytrzymał strzemię do zsiadania.

Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, Warszawa 2019.

¹ Tuman – tu: obłok.

² Rekrut – żołnierz nowo wcielony do wojska, jeszcze przed złożeniem przysięgi.

³ Ruczaj – strumień.

⁴ Pozrzeć – dawn. zobaczyć.

⁵ I naciętą od licznych kordów jak nasieka – tu: pełną blizn po uderzeniach szabli.

[525 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Antoine de Saint-Exupéry

MAŁY KSIĄŻĘ

Szósta planeta była dziesięć razy większa. Mieszkał na niej Starszy Pan, który pisał olbrzymie księgi.

– Proszę! Oto badacz! – wykrzyknął, ujrzawszy Małego Księcia.

Mały Książę usiadł za stołem, lekko dysząc. Bardzo długo już podróżował.

– Skąd przybywasz? – zagadnął go Starszy Pan.

– Co to za gruba księga? – spytał Mały Książę. – Co pan tu robi?

– Jestem geografem – odpowiedział Starszy Pan.

– Co to znaczy geograf?

– Jest to uczony, który wie, gdzie znajdują się morza, rzeki, miasta, góry i pustynie.

– To bardzo ciekawe – powiedział Mały Książę. – Nareszcie odkryłem pożyteczne zajęcie! I rozejrzał się po planecie geografa. Nigdy jeszcze nie widział tak wspaniałej planety.

– Pańska planeta jest bardzo ładna. Czy są na niej oceany?

– Nie mogę tego wiedzieć – odpowiedział geograf.

– Ach... – Mały Książę był rozczarowany. – A góry?

– Nie mogę tego wiedzieć – powiedział geograf.

– A miasta, rzeki, pustynie?

– Tego też nie mogę wiedzieć – odparł geograf.

– Ależ pan jest geografem?!

– To prawda – rzekł geograf – lecz nie jestem badaczem. Bardzo brak mi badaczy. Zadanie geografa nie polega na liczeniu miast, rzek, gór, oceanów i pustyń. Geograf jest zbyt ważną osobistością, aby mógł pozwolić sobie na łazikowanie. On nie opuszcza swego biura, lecz przyjmuje badaczy, wypytuje i notuje ich spostrzeżenia. A gdy uwagi któregoś uzna za interesujące, wtedy każe robić wywiad o moralności danego badacza. […]

Kiedy więc moralność badacza wydaje się zadowalająca, sprawdza się prawdziwość jego odkrycia.

– Sprawdza się na miejscu?

– Nie. To zbyt skomplikowane. Żąda się od badacza dowodów. Gdy na przykład chodzi o odkrycie wielkiej góry, żąda się, aby dostarczył wielkich kamieni.

Nagle geograf ożywił się:

– Ależ ty przybywasz z daleka! Jesteś badaczem! Opisz mi twoją planetę!

Geograf otworzył księgę i zaostrzył ołówek. Raport badacza zapisuje się najpierw ołówkiem, a po dostarczeniu dowodów prawdziwości odkrycia – przepisuje się piórem.

– Więc? – zapytał geograf.

– Och, u mnie wcale nie jest ciekawie – odpowiedział Mały Książę. – Planeta jest bardzo mała. Mam trzy wulkany. Dwa czynne i jeden wygasły. Ale nigdy nic nie wiadomo.

– Nigdy nic nie wiadomo – powtórzył geograf.

– Mam też kwiat.

– Kwiaty nas nie interesują.

– A dlaczego? To najładniejsze z istniejących rzeczy!

– Ponieważ kwiaty są efemeryczne¹.

– Co znaczy „efemeryczne”?

– Księgi geografii są księgami najbardziej cennymi ze wszystkich ksiąg. Nigdy nie tracą aktualności. Bardzo rzadko zdarza się, aby góra zmieniła miejsce. Bardzo rzadko zdarza się, aby ocean wysechł. My opisujemy rzeczy wieczne.

– Lecz wygasły wulkan może się obudzić – przerwał Mały Książę. – Co to znaczy „efemeryczny”?

– Dla nas jest obojętne, czy wulkan jest czynny, czy wygasły – rzekł geograf. – Nam chodzi o górę, a góra się nie zmienia.

– Co znaczy „efemeryczny”? – powtórzył Mały Książę, który nigdy w życiu nie porzucił raz postawionego pytania.

– Znaczy to „zagrożony bliskim unicestwieniem”.

– Mojej róży grozi bliskie unicestwienie?

– Oczywiście.

„Moja róża jest efemeryczna – powiedział do siebie Mały Książę – i ma tylko cztery kolce dla obrony przed niebezpieczeństwem. A ja zostawiłem ją zupełnie samą...”.

To był jego pierwszy odruch żalu. Mimo to zapytał odważnie:

– Co radzi mi pan zwiedzić?

– Planetę Ziemię – odpowiedział geograf. – Ma dobrą sławę.

Mały Książę ruszył w dalszą drogę, myśląc o swojej róży.

Antoine de Saint-Exupéry, Mały Książę, tłum. Jan Szwykowski, Warszawa 2004.

¹ Efemeryczny – krótkotrwały, szybko przemijający.

[490 wyrazów]