Czytanie i interpretacja utworu literackiego

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Henryk Sienkiewicz

W PUSTYNI I W PUSZCZY

Przez następne trzy dni jechali wciąż wąwozem i zawsze w górę. Dni były przeważnie upalne, noce na przemian chłodne albo parne. Zbliżała się pora dżdżysta¹. Zza widnokręgu wysuwały się tu i ówdzie chmury, białe jak mleko, ale głębokie i zawalne². Stronami widać było już smugi dżdżu i dalekie tęcze. Nad ranem trzeciego dnia jedna z takich chmur pękła nad ich głowami jak beczka, z której zleciała obręcz, i pokropiła ich ciepłym i obfitym, ale na szczęście krótkotrwałym deszczem. Potem pogoda uczyniła się jednak piękna i mogli jechać dalej. [...] Podróż w odświeżonym powietrzu nie była wcale uciążliwa, a obfitość zwierzyny i wody usuwała obawę głodu i pragnienia. W ogóle szło im łatwiej, niż się spodziewali, toteż Stasia nie opuszczał dobry humor i jadąc obok dziewczynki, gwarzył z nią wesoło, a chwilami i żartował:

– Wiesz co, Nel – mówił – gdy na chwilę zatrzymali konie pod wielkim drzewem chlebowym, z którego Kali z Meą obcinali podobne do ogromnych melonów owoce – czasem mi się zdaje, że ja jestem błędny rycerz.

– A co to jest błędny rycerz? – zapytała Nel, zwracając ku niemu swą śliczną główkę.

– Dawno, dawno temu, w średnich wiekach, byli tacy rycerze, którzy jeździli po świecie i szukali przygód. Walczyli z olbrzymami i smokami i wiesz? Każdy miał swoją damę, którą opiekował się i której bronił.

– To ja jestem taka dama?

Staś zastanowił się przez chwilę, po czym odrzekł:

– Nie – tyś na to za mała. Tamte wszystkie były dorosłe.

I ani przez głowę mu nie przeszło, że może żaden błędny rycerz nie uczynił tyle dla swojej damy, ile on dla tej małej siostrzyczki – po prostu wydawało mu się, że to, co czynił, rozumiało się samo przez się.

Lecz Nel uczuła się pokrzywdzona jego słowami, więc wysunąwszy z nadąsaną minką usta, rzekła:

– A mówiłeś raz w pustyni, że postąpiłam jak osoba trzynastoletnia? Aha!

– No to raz, ale masz lat osiem.

– To za dziesięć lat będę miała osiemnaście!

– Wielka rzecz! A ja dwudziesty czwarty! W takim wieku człowiek nie myśli już o żadnych damach, bo ma co innego do roboty. Rozumie się!

– A co będziesz robił?

– Będę inżynierem albo marynarzem, albo jeśli w Polsce będzie wojna, to pójdę się bić jak mój ojciec.

Ona zaś spytała niespokojnie:

– Ale wrócisz do Port Saidu?

– Pierwej musimy tam powrócić oboje.

– Do tatusia! – odpowiedziała dziewczynka.

I oczy jej zamgliły się smutkiem i tęsknotą. Na szczęście nadleciało w tej chwili stadko prześlicznych papug z różowymi głowami i z różową podszewką pod spodem skrzydeł. Dzieci zapomniały natychmiast o poprzedniej rozmowie i poczęły śledzić oczyma ich lot.

Henryk Sienkiewicz, W pustyni i w puszczy, Warszawa 1997.

¹ Dżdżysta – deszczowa.

² Chmury zawalne – chmury potężne, gęste.

[435 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Stanisław Lem

PRZYJACIEL AUTOMATEUSZA

Pewien robot, mając wyruszyć w daleką a niebezpieczną drogę, posłyszał o wielce pożytecznym urządzeniu, które wynalazca jego nazwał elektrycznym przyjacielem. Pomyślał, że raźniej mu będzie na duszy, jeśli otrzyma towarzysza, choćby miała nim być tylko maszyna, udał się więc do wynalazcy i poprosił, aby opowiedział o sztucznym przyjacielu.

– Służę ci – odparł wynalazca. (Jak wiadomo, w bajkach wszyscy się „tykają”¹, nawet smoków nie tytułuje się panami i jedynie do królów trzeba się odzywać w liczbie mnogiej). To mówiąc, wyjął z kieszeni garść metalowych ziarenek, podobnych do drobnego śrutu.

– Co to jest? – zdziwił się robot.

– A jak się nazywasz, bo zapomniałem cię o to zapytać we właściwym miejscu tej bajki? – spytał wynalazca.

– Nazywam się Automateusz.

– To dla mnie za długie, będę cię nazywał Automkiem.

– Kiedy to od Automasza, ale niech ci będzie – odparł tamten.

– A zatem, mój zacny Automku, masz przed sobą garść elektroprzyjaciół. Musisz wiedzieć, że z powołania i specjalizacji jestem miniaturyzatorem. To znaczy urządzenia wielkie i ciężkie zmieniam na małe i przenośne. Każde takie ziarenko jest koncentratem elektrycznego myślenia, niezmiernie wszechstronnym i rozumnym. Nie powiem ci, że to geniusz, gdyż byłaby to przesada, podobna do fałszywej reklamy. Co prawda, zamiarem moim jest właśnie stworzyć elektrycznych geniuszów i nie spocznę, póki nie zrobię tak malutkich, aby ich można było nosić w kieszeni tysiące; dopiero kiedy wsypię ich do worków i będę sprzedawał na wagę, jak piasek, dopnę wymarzonego celu. Ale mniejsza o te moje plany na przyszłość, na razie sprzedaję elektroprzyjaciół na sztuki, i to niedrogo: za jednego biorę tyle, ile zaważy, w brylantach. Przyznasz chyba, jaka to umiarkowana cena, wziąwszy pod uwagę, że możesz takiego elektroprzyjaciela włożyć do ucha, gdzie będzie ci szeptał dobre rady i służył wszelką informacją. […] Czy bierzesz go? Gdybyś reflektował na tuzin, mógłbym odstąpić taniej…

– Nie, na razie wystarczy mi jeden – odparł Automateusz. – Ale chciałbym jeszcze wiedzieć, czego właściwie mogę się po nim spodziewać? Czy potrafi dopomóc w ciężkiej sytuacji życiowej?

– Jasne, przecież po to właśnie jest! – odparł pogodnie wynalazca. Podrzucił na dłoni garść ziaren, lśniących metalicznie, gdyż były sporządzone z rzadkich metali, i ciągnął: – Oczywiście, nie możesz liczyć na pomoc w sensie fizycznym, ale nie o nią przecież chodzi. Pokrzepiające uwagi, dobre i bystre rady, rozsądne refleksje, korzystne dla ciebie wskazania, napomnienia, przestrogi, jak również słowa otuchy, sentencje, dodające wiary we własne siły, oraz głębokie myśli, pozwalające sprostać każdej, jakiejkolwiek trudnej, a nawet groźnej sytuacji – oto tylko drobna część repertuaru moich elektroprzyjaciół. Są absolutnie oddani, wierni, stale przytomni, bo nigdy nie śpią, są też nad wyraz trwali, estetyczni, a sam widzisz, jacy poręczni! Więc jak, bierzesz tylko jednego?

– Tak – odparł Automateusz. – Powiedz mi jeszcze, proszę, co będzie, jeżeli mi go ktoś ukradnie? Czy wróci do mnie? Czy doprowadzi złodzieja do zguby?

– Co to, to nie – odrzekł wynalazca. – Będzie mu służył tak samo pilnie i wiernie jak poprzednio tobie. Nie możesz wymagać zbyt wiele, mój Automku, nie opuści cię w biedzie, jeśli ty jego nie opuścisz. Ale to ci nie grozi, jeżeli tylko włożysz go do ucha i będziesz miał je zawsze zatkane watą…

– Dobrze – zgodził się Automateusz. – A jak mam do niego mówić?

– Wcale nie musisz mówić, wystarczy, abyś bezdźwięcznie wyszeptał cokolwiek, a usłyszy cię doskonale. Co do jego imienia, to zwie się Wuch. Możesz mówić doń „mój Wuchu”, to wystarczy.

– Doskonale – odparł Automateusz.

Zważyli Wucha, wynalazca otrzymał zań ładny brylancik, a robot, uspokojony, że ma już towarzysza, bliską duszę na daleką drogę, ruszył przed siebie.

Stanisław Lem, Przyjaciel Automateusza, [w:] tenże, Bajki robotów, Kraków 2017.

¹ Tykać się – zwracając się do kogoś, mówić mu ty; mówić komuś po imieniu.

[579 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Frances Hodgston Burnett

TAJEMNICZY OGRÓD

Mary Lennox po śmierci rodziców zamieszkała w Anglii, u swojego wujka. Na terenie jego posiadłości odkryła zaniedbany ogród, któremu chciała przywrócić dawny wygląd. Dziewczynce w zrealizowaniu tego planu pomagali przede wszystkim służąca Martha oraz jej młodszy brat – Dick.

To było niezwykłe! Mary wstrzymała oddech i przystanęła, by popatrzeć. Pod drzewem, wsparty o pień plecami, siedział chłopiec i grał na fujarce. […] Na drzewie, o którego pień był oparty, siedziała wiewiórka, patrząc na chłopca, zza krzaków zaś wyciągał szyję i nasłuchiwał bażant, a tuż przy nim siedziały dwa króliki, ruszając różowymi pyszczkami – wszystkie te zwierzęta jakby się coraz bardziej przysuwały, by słuchać łagodnych tonów fujarki.

Ujrzawszy Mary, chłopiec wyciągnął rękę i odezwał się głosem tak cichym jak jego granie.

– Nie trzeba się ruszać, bo pouciekają.

Mary stała nieruchomo. Chłopiec przestał grać i zaczął podnosić się z ziemi. Robił to tak wolno, iż ledwie można było spostrzec, że się rusza, lecz wreszcie wyprostował się, a wtedy wiewiórka drapnęła na gałęzie, bażant skrył się w krzakach, a króliki uciekły w podskokach, choć wcale nie zdawały się przestraszone.

– Jestem Dick – rzekł chłopiec. – Wiem, że to panna Mary. Mary uprzytomniła sobie teraz, iż od razu wiedziała, że to musi być Dick, nikt inny. […]

– Wstawałem powolutku – tłumaczył – bo gdybym nagle się zerwał, toby się przestraszyły. Człowiek musi delikatnie się ruszać i cicho mówić, kiedy ma do czynienia ze zwierzętami.

Mówił do niej tak, jakby się znali od dawna. Mary pojęcia nie miała, jacy są chłopcy, więc odpowiadała trochę sztywno i czuła się lekko onieśmielona.

– Czy otrzymałeś list Marthy? – spytała.

Skinął twierdząco rudą, kędzierzawą czupryną.

– Dlatego tu przyszedłem.

Schylił się, by podnieść coś z ziemi.

– Przyniosłem narzędzia: łopatkę, grabie i motykę. Mocne i dobre! Jest też szufelka.

A kiedy kupowałem nasiona, kupcowa¹ dodała mi paczuszkę nasion białego maku i niebieskiej ostróżki.

– Pokażesz mi nasiona? – spytała Mary. […]

– Usiądźmy sobie tu na pniu i obejrzyjmy wszystko.

Usiedli i Dick wyciągnął z kieszeni niezgrabne zawiniątko w brązowym papierze. Rozwinął sznurek, a wewnątrz ukazały się paczuszki z obrazkami kwiatów na każdej.

– Jest tu dużo rezedy² i maków – rzekł. […]

Ucichł i szybko odwrócił głowę, a twarz mu się rozjaśniła.

– Skąd ten rudzik³ woła? – spytał, nadsłuchując. Świergot dolatywał z pokrytego czerwonymi jagodami ostrokrzewu. Mary domyśliła się zaraz, czyj to głos.

– Czy on nas woła? – spytała.

– Tak – rzekł Dick, jak gdyby to była rzecz całkiem naturalna – woła kogoś, kogo lubi. […]

Podsunął się w stronę krzaka tym łagodnym ruchem, który Mary zauważyła już przedtem, i wydał dźwięk całkiem podobny do ćwierkania rudzika. Ptaszek słuchał kilka sekund uważnie, po czym zaćwierkał, jakby odpowiadał na pytanie.

– To wielki przyjaciel panienki – uśmiechnął się Dick.

– Tak myślisz? – skwapliwie zapytała Mary, pragnąc usłyszeć potwierdzenie. – Myślisz, że on mnie naprawdę lubi?

– Nie przyleciałby tak blisko, gdyby nie lubił – odparł Dick. – Ptaki niełatwo zaprzyjaźniają się, a taki rudzik to potrafi wystrychnąć na dudka gorzej niż człowiek. Niech panienka popatrzy, jak się teraz wdzięczy, jakby chciał powiedzieć: „Czy panienka nie widzi, jaki ze mnie ładny ptaszek?”.

I zdawało się, że naprawdę tak jest. Rudzik mizdrzył się, skacząc po gałązkach, ćwierkał i przechylał główkę.

– Czy rozumiesz mowę ptaków? – spytała Mary.

Twarz Dicka rozjaśniła się. Chłopiec roześmiał się szeroko i potarł ręką czuprynę.

– Zdaje mi się, że rozumiem, i one też myślą, że rozumiem – odparł. – Tak dawno z nimi w tych wrzosach przebywam. Widziałem, jak się z jajka wykluwały, jak się opierzały, uczyły latać i zaczynały śpiewać. Czasem mi się zdaje, że i ja jestem królikiem albo wiewiórką, albo jakimś żukiem. Czasem to sobie myślę, że może i ptakiem albo lisem, bo ja wiem?

Frances Hodgston Burnett, Tajemniczy ogród, tłum. Jadwiga Włodarkiewicz, Warszawa 2015.

¹ Kupcowa – kobieta trudniąca się handlem.

² Rezeda – rodzaj roślin zielnych.

³ Rudzik – gatunek ptaka.

[598 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Ferenc Molnár

CHŁOPCY Z PLACU BRONI

Wreszcie Pastorowie puścili go i Nemeczek wygramolił się ze stawu. Kiedy ujrzano go w ociekającym i zabłoconym ubraniu, wesołość wybuchła ze zdwojoną siłą. […] Prześcigano się w szyderstwach. [...]

Nemeczek nie reagował na te kpiny. Gorzko się uśmiechał i wygładzał mokrą kurtkę. Wtedy podszedł do niego Gereb i, szczerząc zęby w szerokim uśmiechu i kiwając głową, zapytał:

– No i co, dobrze było?

Nemeczek podniósł na niego swoje duże, niebieskie oczy i odparł:

– Dobrze – powiedział cicho i już głośniej dodał: – Było mi znacznie lepiej niż tobie, kiedy stałeś na brzegu i wyśmiewałeś się ze słabszego. I wolałbym siedzieć w tej wodzie po szyję nawet do nowego roku, niż knuć z wrogami moich przyjaciół. Nie żałuję, że zanurzyliście mnie w wodzie. Poprzednim razem, kiedy sam wpadłem do wody, też cię widziałem wśród nich na tej wyspie. I choćbyście mnie zapraszali, przypochlebiali się, a nawet dawali prezenty, nie chcę mieć z wami nic wspólnego. Możecie mnie wsadzić do wody po sto i po tysiąc razy, ja i tak przyjdę tu jutro i pojutrze! I schowam się gdzieś tak, że mnie nie znajdziecie. Nie boję się nikogo z was. A gdy przyjdziecie do nas, na Plac Broni, zabrać nam naszą ziemię, to będziemy na was czekać. I pokażę wam, że kiedy będzie nas dziesięciu, tyle samo co was, to zupełnie inaczej porozmawiamy. Teraz jestem tu sam. Łatwo było mnie pokonać! Silniejszy zawsze wygrywa. Pastorowie ukradli mi moje kulki¹ w Ogrodzie Muzealnym, bo byli silniejsi. W dziesięciu łatwo stawać przeciw jednemu. Ale ja nie żałuję. Możecie mnie nawet zabić, jeśli wam się tak spodoba. Nie musiałem przecież włazić do tej wody. Wystarczyłoby przystać do was. Ale ja tego nie chciałem. Możecie mnie utopić, zatłuc na śmierć, ale ja nigdy nie będę zdrajcą, jak ten ktoś, kto stoi wśród was, o... tam...

W tym momencie wyciągnął rękę i wskazał na Gereba, któremu śmiech uwiązł w gardle. Światło latarni padło na ładną, jasną głowę Nemeczka, oświetliło ociekające wodą ubranie. Odważnie, dumnie i ze spokojem patrzył Nemeczek Gerebowi prosto w oczy, a ten poczuł nagle jakiś ogromny ciężar na duszy. Spochmurniał i opuścił głowę. W tym momencie wszyscy umilkli i zapadła cisza niczym w kościele. Wyraźnie było słychać, jak z ubrania Nemeczka spadają na twardą ziemię krople wody.

Milczenie przerwał głos Nemeczka:

– Czy mogę odejść?

Nikt mu nie odpowiedział. Zapytał więc raz jeszcze:

– Nie zbijecie mnie? Mogę odejść?

A ponieważ nadal nikt nie odpowiedział, Nemeczek powoli ruszył w stronę mostku. Wszyscy stali nieruchomo, nikt nie drgnął, żeby go zatrzymać. […] Stojący przy moście dwaj wartownicy, którzy widzieli wszystko, co zaszło, patrzyli w milczeniu na Nemeczka. Nie śmieli go nawet dotknąć.

Kiedy Nemeczek wszedł na most, rozległ się grzmiący, głęboki głos Acza:

– Prezentuj broń!

Obaj wartownicy stanęli na baczność i unieśli wysoko w górę włócznie ze srebrnymi grotami. A w ślad za nimi wszyscy chłopcy trzasnęli obcasami i podnieśli swoje włócznie. I nikt nie odzywał się, jedynie ostrza włóczni błyszczały w poświacie księżyca.

Ferenc Molnár, Chłopcy z Placu Broni, tłum. Tadeusz Olszański, Warszawa 2007.

¹ Kulki – używane w popularnej dawniej grze.

[492 wyrazy]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Henryk Sienkiewicz

QUO VADIS

Wieczorem dnia tego Winicjusz, przechodząc przez Forum do domu, spostrzegł przy wejściu na Vicus Tuscus złoconą lektykę Petroniusza, niesioną przez ośmiu Bityńczyków, i zatrzymawszy ich znakiem ręki, zbliżył się do firanek.

– Obyś miał sen przyjemny i błogi! – zawołał, śmiejąc się na widok uśpionego Petroniusza.

– Ach, to ty! – rzekł, ocknąwszy się Petroniusz. – Tak, zdrzemnąłem się, bom noc spędził na Palatynie. Teraz wybrałem się, by sobie kupić coś do czytania do Ancjum… Co słychać? […]

– Byłeś na Palatynie, więc ja ciebie spytam, co słychać? Albo wiesz co? Odeślij lektykę i puszki z książkami, a pójdź do mnie. Pomówimy o Ancjum i o czymś jeszcze.

– Dobrze – odrzekł Petroniusz, wysuwając się z lektyki. – Musisz przecie wiedzieć, że pojutrze wybieramy się do Ancjum.

– Skądże bym miał wiedzieć?

– Na jakim ty świecie żyjesz? A więc ja pierwszy zwiastuję ci nowinę? Tak! Bądź gotów na pojutrze rano. Groch na oliwie nie pomógł, chustka na grubym karku nie pomogła¹ i Miedzianobrody ochrypł. Wobec tego nie ma mowy o zwłoce. Przeklina Rzym i jego powietrze, na czym świat stoi, rad by go z ziemią zrównać albo zniszczyć ogniem i chce mu się morza jak najprędzej. Powiada, że te zapachy, które wiatr niesie z wąskich uliczek, wtrącą go do grobu. Dziś czyniono wielkie ofiary we wszystkich świątyniach, by mu wrócił głos – i biada Rzymowi, a zwłaszcza senatowi, jeśli prędko nie wróci. […]

Tak rozmawiając, weszli do domu Winicjusza, który wesoło zawołał o wieczerzę, a następnie zwrócił się do Petroniusza i rzekł:

– Nie, mój drogi, świat musi się odrodzić.

– My go nie odrodzim – odpowiedział Petroniusz – choćby dlatego, że w czasach Nerona człowiek jest jako motyl: żyje w słońcu łaski, a przy pierwszym chłodnym powiewie ginie… choćby nie chciał! […] Ale mniejsza z tym. Czy pozwolisz mi posłać twoją lektykę po Eunice? Przeszła mi jakoś ochota do snu i chciałbym się weselić. Każ na wieczerzę przyjść cytrzyście, a potem pogadamy o Ancjum. […]

Winicjusz wydał rozkaz, by posłano po Eunice, ale oświadczył, że nad pobytem w Ancjum nie myśli sobie łamać głowy. Niech ją łamią ci, którzy nie umieją żyć inaczej, jak w promieniach łaski cezara. Świat nie kończy się na Palatynie, zwłaszcza dla tych, którzy co innego mają w sercu i w duszy.

I mówił to tak niedbale, z takim ożywieniem i tak wesoło, że wszystko to uderzyło Petroniusza, więc popatrzywszy na niego przez chwilę, rzekł:

– Co się z tobą dzieje? Tyś dziś taki, jak byłeś wówczas, gdyś jeszcze nosił złotą bullę na szyi².

– Jestem szczęśliwy – odrzekł Winicjusz. – Zaprosiłem cię do siebie umyślnie, by ci to powiedzieć.

– Co ci się zdarzyło?

– Coś takiego, czego bym nie odstąpił za imperium rzymskie.

To rzekłszy, siadł, wsparł ramię na poręczy krzesła, głowę na ramieniu i począł mówić z twarzą pełną uśmiechów i z jaśniejącym wzrokiem:

– Czy pamiętasz, jak byliśmy razem u Aulusa Plaucjusza i tam po raz pierwszy widziałeś boską dziewczynę, którąś sam nazwał jutrzenką i wiosną? […]

Petroniusz patrzył na niego z takim zdziwieniem, jakby chciał sprawdzić, czy głowa jego jest w porządku.

– Po jakiemu ty mówisz? – rzekł wreszcie. – Oczywiście, że pamiętam Ligię.

A Winicjusz rzekł:

– Jestem jej narzeczonym.

Henryk Sienkiewicz, Quo vadis, Wrocław 2002.

¹ Groch na oliwie nie pomógł, chustka na grubym karku nie pomogła – Petroniusz przywołuje tu metody, jakimi leczono chore gardło Nerona.

² Złota bulla na szyi – w starożytnym Rzymie ozdoba; amulet (bulla), jaki chłopcy do 16. roku życia nosili na szyi.

[544 wyrazy]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Aleksander Kamiński

KAMIENIE NA SZANIEC

W każde niemieckie święto wywieszały niemieckie i Niemcom podległe urzędy ogromne czerwone flagi ze swastykami. Te wielkie jaskrawe płótna zwisały na dziesięć metrów i często niemal dotykały chodników, prowokując polskie oczy swą symboliką. Stwierdzić trzeba, że pierwsze hitlerowskie flagi zerwane były w Warszawie rękami Alka. Ponieważ chłopiec ten, jak się przekonano już od pierwszych tygodni pracy w „Wawrze”, miał wyjątkowo rozwiniętą odwagę, a ponadto wciąż gnał go niepokój w poszukiwaniu rzeczy niecodziennych, w wykonywaniu czynów niełatwych – ponieważ silnie grała w Alku ambicja – toteż flagi hitlerowskie, na które ruszał osobiście – były to zawsze flagi wyjątkowe. Koledzy z jego piątki szli na ściąganie flag normalnych, skromniejszych rozmiarów, na mniej ruchliwych ulicach. Alek ruszał do flag największych, do najbardziej eksponowanych punktów miasta. On też zerwał olbrzymią flagę z gmachu PKO¹ na rogu Świętokrzyskiej i Marszałkowskiej. Wspinanie się, silne szarpnięcie, szybkie zwinięcie flagi i jazda. A potem – uśmiechnięty, zadowolony – odwiedza Alek przyjaciół i wymachując rękoma, pełen entuzjazmu, szybko opowiada o tym, jak to było.

– Cóż, u Boga Ojca, myślisz, że ty jeden to potrafisz! – żachnął się kiedyś Rudy. – Przyjdź do mnie jutro, a postaram się pokazać ci coś!

Zaintrygowany Alek wpadł następnego dnia do Rudego i oczom swoim nie wierzył: w pokoju czerwieniła się masa płótna trzech potężnych, dziesięciometrowych flag.

– Rudy! Człowieku! Gdzieś ty to zrobił?

– Zdjąłem z Zachęty².

– Bujasz, niemożliwe!

– Jedźmy, sprawdzimy.

Pojechali. Alek już z daleka wlepił wzrok we fronton³ Zachęty i zdumiony zaczął cmokać. – No, no, no! – Spośród czterech olbrzymich flag wisiała tylko jedna. Trzy inne były zerwane. Na drążkach u góry czerwieniały strzępy mocno trzymających się resztek materii.

– No, no, no! – powtórzył z uznaniem Alek, patrząc na małą postać Rudego i w myśli przymierzając ją do dolnego drążka ostatniej ocalałej flagi. Drążek ten był mniej więcej na trzymetrowej wysokości od ziemi. W oczach Alka widniało nieukrywane zdziwienie.

Oczywiście wszystkie wyczyny Alka, Rudego i ich kolegów nie rodziły się chaotycznie i przypadkowo. Tylko ktoś nieznający mechanizmu działania zespołowego mógłby powziąć absurdalną myśl, że młodzi ludzie zależnie od natchnienia i od nastroju wykonywali te czy inne oderwane akcje.

W istocie rzecz wyglądała bardziej skomplikowanie, a może bardziej prosto; za kulisami efektownej akcji Buków znajdował się ich przywódca i reżyser – Zośka. […]

W każdej pracy, jaką trzeba było robić, Zośka brał osobiście żywy i bezpośredni udział. Przewodził w czasie szaleństwa „victorii”, bił rekordy w czasie rysowania „kotwic”.

W czasie roboty odznaczał się dużym opanowaniem i spokojem. Spokój ten i opanowanie najbardziej imponowały Bukom.

Aleksander Kamiński, Kamienie na szaniec, Warszawa 1999.

¹ PKO – Pocztowa Kasa Oszczędności.

² Zachęta – popularna nazwa siedziby Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, instytucji zajmującej się wystawianiem i kolekcjonowaniem dzieł polskich artystów. W czasie II wojny światowej mieścił się tam Dom Kultury Niemieckiej.

³ Fronton – trójkątna, górna część przedniej ściany budynku.

[442 wyrazy]

Powiększ

Czesław Miłosz

(1911–2004)

Jeden z najwybitniejszych polskich poetów, prozaik, eseista, historyk literatury. W 1980 r. otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.

Czesław Miłosz

DAR

Dzień taki szczęśliwy. Mgła opadła wcześnie, pracowałem w ogrodzie. Kolibry przystawały nad kwiatem kaprifolium¹. Nie było na ziemi rzeczy, którą chciałbym mieć. Nie znałem nikogo, komu warto byłoby zazdrościć. Co przydarzyło się złego, zapomniałem. Nie wstydziłem się myśleć, że byłem, kim jestem. Nie czułem w ciele żadnego bólu. Prostując się, widziałem niebieskie morze i żagle.

Berkeley, 1971

Czesław Miłosz, Dar, [w:] tegoż, Wiersze wszystkie, Kraków 2018.

¹ Kapryfolium – tu: kaprifolium – pnący krzew o różowych, białych lub żółtawych kwiatach.

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Aleksander Fredro

ZEMSTA

AKT CZWARTY

SCENA PIĄTA

CZEŚNIK

do Dyndalskiego

Siadaj waść tu – zmaczaj pióro, Będziesz pisał po mym słowie.

DYNDALSKI

Stawiam tytle niezbyt skoro¹.

CZEŚNIK

[...] Dobrze będzie.

DYNDALSKI

usiadłszy bokiem do widzów naprzeciwko Cześnika i wkładając okulary

Bogu dzięki!

CZEŚNIK

Teraz trzeba pisać właśnie – Jakby Klara do Wacława.

DYNDALSKI

O! o!

CZEŚNIK

No, cóż – „o! o!”?

DYNDALSKI

podnosząc się

Jaśnie Panie, wszak to despekt² dla niej.

CZEŚNIK

Co się waszeć o to pyta. Maczaj pióro, pisz i kwita. […]

CZEŚNIK

po krótkim myśleniu

Tylko że to, mocium panie, Aby udać, trzeba sztuki: Owe brednie, banialuki, To miłosne świegotanie…

myśli

Jak tu zacząć, mocium panie?...

DYNDALSKI

podnosząc się

Cnym afektem³ ulubiony…

CZEŚNIK

O… o… o… o!… Jak od żony… A tu trzeba pół, ćwierć słowa; Ni tak, ni siak – niby owa: „I chciałabym, i boję się”. O! Już wiesz – no! na tym sztuka… Lecz nie waści w tym nauka. Pisz waść… […]

dyktuje

„Bardzo proszę”… mocium panie… Mocium panie… „me wezwanie”… Mocium panie… „wziąć w sposobie”… Mocium panie… „wziąć w sposobie”, Jako ufność ku osobie”… Mocium panie… „waszmość pana. Która lubo mało znana… Która lubo mało znana”… […] Czytaj waść.

Dyndalski obciera pot aż po karku.

No! – Jak tam było?

DYNDALSKI

czyta

„Bardzo proszę mocium panie Mocium panie me wezwanie Mocium panie wziąć w sposobie Mocium”…

CZEŚNIK

wyrywa i drze papier

Niech cię czarci chwycą Z taką pustą mózgownicą! „Mocium panie” cymbał pisze!

DYNDALSKI

Jaśnie pana własne słowo.

CZEŚNIK

Milcz, waść! – Przepisz to de novo⁴. „Mocium panie” opuść wszędzie.

DYNDALSKI

chcąc zbierać kawałki

Z tych kawałków trudno będzie.

CZEŚNIK

Pisz de novo, pisz, powiadam. – Mózgu we łbie za trzy grosze! Siadaj! – Siadaj, mówię.

DYNDALSKI

Siadam.

CZEŚNIK

I powtarzaj.

dyktuje

„Bardzo proszę”… Moć…

Zatyka sobie usta ręką.

DYNDALSKI

powtarzając napisane

Moć…

CZEŚNIK

zrywa się

Co „moć”?... Cóż „moć” znaczy?... Z tym hebesem⁵ nie pomoże; Trzeba zrobić to inaczej. Nawet lepiej będzie może, Gdy wyprawię doń pacholę Z ustną prośbą. Tak, tak wolę.

¹ Stawiam tytle niezbyt skoro – tu: Piszę brzydko i z błędami.

² Despekt – tu: obraza.

³ Cny afekt – tu: wielkie, piękne uczucie.

⁴ De novo – łac. od nowa.

⁵ Hebes – tu: ktoś nierozgarnięty.

Aleksander Fredro, Zemsta, [w:] Wybór komedii, Wrocław 2018.

[315 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Juliusz Słowacki

BALLADYNA

Akt V, SCENA IV

Sala królewska w Gneznie¹ – tron w głębi – KANCLERZ państwa. WAWEL dziejopis. – PAŹ. – DWÓR. – SĘDZIOWIE

KANCLERZ

Wszystko gotowe na przyjęcie pana. Zasiądźcie teraz ławy po urzędzie², Przy samym tronie wodzowie i sędzie, Szafarze zboża, dolewacze dzbana. Niech wszystkich razem nowy król powita.

wchodzi GONIEC

GONIEC

Świetny urzędzie, wieść przynoszę ważną, Nasz król, pan nowy – kobieta.

KANCLERZ

Kobieta!

WSZYSCY

Królem kobieta!

KANCLERZ

Niech będzie odważną […].

GONIEC drugi wchodzi

GONIEC

Prześwietny urzędzie!

Królowa weszła już do bram stolicy.

KANCLERZ

Każcie, niech wszystkie serca na dzwonicy Biją dzień cały, tak jak serca ludu.

PIERWSZY Z PANÓW

Wieszczbiarz³ nie może wytłumaczyć cudu, Co się ukazał dzisiaj narodowi. Lud niespokojny. […]

ściemnia się jak przed burzą

JEDEN Z PANÓW

Co to? ciemność smutna

Na tron upadła i nam na oblicza: Jak zaćmionego słońca tajemnicza Zieloność – bladzi staniemy przed panią.

KILKU

Okropna ciemność.

wchodzi STRAŻNIK wieży

STRAŻNIK

Nad blaszaną banią

Królewskich zamków, skąd w niebo wytryska Igła złocona, okropne chmurzyska Wkoło się czarnym owinęły wiankiem I coraz grubsze już wiszą nad gankiem, Gdzie ustawiona muzyka króleska⁴. A cała nieba równina niebieska, Jakby się z jednej urągała chmury. [...]

OKRZYKI

za sceną

Niech żyje królowa!

BALLADYNA wchodzi w królewskim ubiorze, w koronie. KOSTRYN w zbroi. LUD

KANCLERZ

Pani! niech będzie poświęcona głowa, Co nam przynosi koronę Popielów⁵. Witaj i panuj tak mądrze i szczodrze, Ażebyś z Bogiem do najświętszych celów Lud prowadziła. [...] Daj łaskę winnym – daj łaknącym chleba, A wszystkim niechaj rządzi sprawiedliwość.

BALLADYNA

z tronu

Cóż mam uczynić?

KANCLERZ

Praw naszych gorliwość

O dobro ludu stanowi od dawna, Że król, nim siądzie do pierwszego stołu, Nim da spoczynek strudzonemu czołu, Które uciska w dzień korona sławna: Wprzódy na ławie sądowniczej siada, I rozwiązuje kryminalne sprawy.

BALLADYNA

Niech się tak stanie, jak wasze ustawy Każą…

Kostryn chwieje się i pada

JEDEN Z PANÓW

Co to jest? wódz blednie i pada?

BALLADYNA

przystępując do leżącego Kostryna

Co to się znaczy… słabo ci?

KOSTRYN

Umieram.

BALLADYNA

Panie mój! drogi!

KOSTRYN

Precz! jędzo trująca!

Zrzućcie ją z tronu – ja pierwszy otwieram Grobowiec ciemny dla ludzi tysiąca, Co będą żyli pod nią… […]

BALLADYNA

do siebie

Już przeszłość zamknięta

W grobach… Ja sama panią tajemnicy.

głośno

Każcie wojennym brańcom⁶ rozkuć pęta, Zastawić stoły na rynkach stolicy I dawać co dnia dla żebraków strawę.

KANCLERZ

Wdzięczność i sława tobie.

BALLADYNA

Ja o sławę

Nie dbam, a wyższa teraz nad sąd ludu, Będę, czym dawno byłabym, zrodzona Pod inną gwiazdą. Życie pełne trudu Na dwie połowy przecięła korona.

[...] Wyście mnie nie znali Taką, jak byłam – niech więc lud nie śledzi Przeszłości mojej. Wiecie, com wyznała, A resztę wyznam księdzu na spowiedzi. […] Teraz, kanclerzu, wywołaj przede mnie Zbrodniów⁷ – na pierwszym siedzę trybunale. Jeśli fałsz wydam, niechaj będzie ze mnie Gniazdo robaków! Niech się ogniem spalę! Ani mię ujmie dobroć, ani trwoga, Ani odwiodą ludzie, ani czarty. Przysięgam sobie samej, w oczach Boga, Być sprawiedliwą.

KANCLERZ

Woźni!

WOŹNI

Sąd otwarty.

Juliusz Słowacki, Balladyna, Wrocław 1986.

¹Gnezno – Gniezno.

²Po urzędzie – tu: zgodnie z zajmowanym stanowiskiem.

³Wieszczbiarz – (daw.) człowiek przepowiadający przyszłość.

⁴Króleska – królewska.

⁵Korona Popielów – korona należąca do Popiela, legendarnego władcy Polski.

⁶ Brańcom – jeńcom wojennym.

⁷Zbrodniów – tu: zbrodniarzy.

[509 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Juliusz Słowacki

BALLADYNA (Akt II, scena I)

BALLADYNA

Co moje Ręce zrobiły?… O!…

GŁOS Z WIERZBY

Jezus Maryja…

BALLADYNA

przerażona

Kto to?… zawołał ktoś?… czy to ja sama Za siebie samą modliłam się?… Żmija, Kobieta, siostra – nie siostra… Krwi plama Tu – i tu – i tu –

Pokazując na czoło, plami je palcem.

i tu. – Ktoż zabija Za malin dzbanek siostrę?… Jeśli z bora¹ Kto tak zapyta? powiem – ja. – Nie mogę Skłamać i powiem: ja! – Jak to ja?… Wczora Mogłabym przysiąc, że nie… W las!… w las!… w drogę, Wczorajsze serce niechaj się za ciebie Modli. – Ach jam się wczoraj nie modliła. To źle! źle! – dzisiaj już nie czas… Na niebie Jest Bóg… zapomnę, że jest, będę żyła, Jakby nie było Boga.

Odbiega w las.

[…]

GOPLANA

[…] Ukryj się, Skierko – patrzaj! Balladyna Zbłąkana w lesie tu nadchodzi, sina, Okropnie blada, z rozpuszczonym włosem. Ja twarz zakryję i pod wierzbą siędę; Będę mówiła do niej siostry głosem I obłąkaną gryźć będę… gryźć będę…

Skierka odchodzi.

BALLADYNA

wbiega na scenę, obłąkana.

Wiatr goni za mną i o siostrę pyta, Krzyczę: „Zabita – zabita – zabita!”. Drzewa wołają: „Gdzie jest siostra twoja?”… Chciałam krew obmyć… z błękitnego zdroja² Patrzała twarz jej blada i milcząca... O… gdzie ja przyszła?… to wierzba płacząca… Ta sama… gdzie ja… – Siostra moja!… żywa!…

GOPLANA

Siostro…

BALLADYNA

Okropnym wołasz mię imieniem! Trup… trup… trup na mnie białą dłonią kiwa… Wszystkie mi włosy przesiękły sumnieniem I ciągną nazad³, wstając z głowy. – Ale Nogi przykute…