Kolejność i dopasowanie

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Juliusz Słowacki

BALLADYNA

Akt V, SCENA IV

Sala królewska w Gneznie¹ – tron w głębi – KANCLERZ państwa. WAWEL dziejopis. – PAŹ. – DWÓR. – SĘDZIOWIE

KANCLERZ

Wszystko gotowe na przyjęcie pana. Zasiądźcie teraz ławy po urzędzie², Przy samym tronie wodzowie i sędzie, Szafarze zboża, dolewacze dzbana. Niech wszystkich razem nowy król powita.

wchodzi GONIEC

GONIEC

Świetny urzędzie, wieść przynoszę ważną, Nasz król, pan nowy – kobieta.

KANCLERZ

Kobieta!

WSZYSCY

Królem kobieta!

KANCLERZ

Niech będzie odważną […].

GONIEC drugi wchodzi

GONIEC

Prześwietny urzędzie!

Królowa weszła już do bram stolicy.

KANCLERZ

Każcie, niech wszystkie serca na dzwonicy Biją dzień cały, tak jak serca ludu.

PIERWSZY Z PANÓW

Wieszczbiarz³ nie może wytłumaczyć cudu, Co się ukazał dzisiaj narodowi. Lud niespokojny. […]

ściemnia się jak przed burzą

JEDEN Z PANÓW

Co to? ciemność smutna

Na tron upadła i nam na oblicza: Jak zaćmionego słońca tajemnicza Zieloność – bladzi staniemy przed panią.

KILKU

Okropna ciemność.

wchodzi STRAŻNIK wieży

STRAŻNIK

Nad blaszaną banią

Królewskich zamków, skąd w niebo wytryska Igła złocona, okropne chmurzyska Wkoło się czarnym owinęły wiankiem I coraz grubsze już wiszą nad gankiem, Gdzie ustawiona muzyka króleska⁴. A cała nieba równina niebieska, Jakby się z jednej urągała chmury. [...]

OKRZYKI

za sceną

Niech żyje królowa!

BALLADYNA wchodzi w królewskim ubiorze, w koronie. KOSTRYN w zbroi. LUD

KANCLERZ

Pani! niech będzie poświęcona głowa, Co nam przynosi koronę Popielów⁵. Witaj i panuj tak mądrze i szczodrze, Ażebyś z Bogiem do najświętszych celów Lud prowadziła. [...] Daj łaskę winnym – daj łaknącym chleba, A wszystkim niechaj rządzi sprawiedliwość.

BALLADYNA

z tronu

Cóż mam uczynić?

KANCLERZ

Praw naszych gorliwość

O dobro ludu stanowi od dawna, Że król, nim siądzie do pierwszego stołu, Nim da spoczynek strudzonemu czołu, Które uciska w dzień korona sławna: Wprzódy na ławie sądowniczej siada, I rozwiązuje kryminalne sprawy.

BALLADYNA

Niech się tak stanie, jak wasze ustawy Każą…

Kostryn chwieje się i pada

JEDEN Z PANÓW

Co to jest? wódz blednie i pada?

BALLADYNA

przystępując do leżącego Kostryna

Co to się znaczy… słabo ci?

KOSTRYN

Umieram.

BALLADYNA

Panie mój! drogi!

KOSTRYN

Precz! jędzo trująca!

Zrzućcie ją z tronu – ja pierwszy otwieram Grobowiec ciemny dla ludzi tysiąca, Co będą żyli pod nią… […]

BALLADYNA

do siebie

Już przeszłość zamknięta

W grobach… Ja sama panią tajemnicy.

głośno

Każcie wojennym brańcom⁶ rozkuć pęta, Zastawić stoły na rynkach stolicy I dawać co dnia dla żebraków strawę.

KANCLERZ

Wdzięczność i sława tobie.

BALLADYNA

Ja o sławę

Nie dbam, a wyższa teraz nad sąd ludu, Będę, czym dawno byłabym, zrodzona Pod inną gwiazdą. Życie pełne trudu Na dwie połowy przecięła korona.

[...] Wyście mnie nie znali Taką, jak byłam – niech więc lud nie śledzi Przeszłości mojej. Wiecie, com wyznała, A resztę wyznam księdzu na spowiedzi. […] Teraz, kanclerzu, wywołaj przede mnie Zbrodniów⁷ – na pierwszym siedzę trybunale. Jeśli fałsz wydam, niechaj będzie ze mnie Gniazdo robaków! Niech się ogniem spalę! Ani mię ujmie dobroć, ani trwoga, Ani odwiodą ludzie, ani czarty. Przysięgam sobie samej, w oczach Boga, Być sprawiedliwą.

KANCLERZ

Woźni!

WOŹNI

Sąd otwarty.

Juliusz Słowacki, Balladyna, Wrocław 1986.

¹Gnezno – Gniezno.

²Po urzędzie – tu: zgodnie z zajmowanym stanowiskiem.

³Wieszczbiarz – (daw.) człowiek przepowiadający przyszłość.

⁴Króleska – królewska.

⁵Korona Popielów – korona należąca do Popiela, legendarnego władcy Polski.

⁶ Brańcom – jeńcom wojennym.

⁷Zbrodniów – tu: zbrodniarzy.

[509 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Adam Mickiewicz

PAN TADEUSZ

Hrabia ujrzał zamek i zatrzymał konia. Pierwszy raz widział zamek z rana i nie wierzył, Że to były też same mury, tak odświeżył I upięknił poranek zarysy budowy; Zadziwił się pan Hrabia na widok tak nowy. Wieża zdała się dwakroć wyższa, bo stercząca Nad mgłą ranną; dach z blachy złocił się od słońca, Pod nim błyszczała w kratach reszta szyb wybitych, Łamiąc promienie wschodu w tęczach rozmaitych; Niższe piętra oblała tumanu¹ powłoka, Rozpadliny i szczerby zakryła od oka. Krzyk dalekich myśliwców, wiatrami przygnany, Odbijał się kilkakroć o zamkowe ściany: Przysiągłbyś, że krzyk z zamku, że pod mgły zasłoną Mury odbudowano i znów zaludniono.

Hrabia lubił widoki niezwykłe i nowe, Zwał je romansowymi; mawiał, że ma głowę Romansową; w istocie był wielkim dziwakiem. Nieraz pędząc za lisem albo za szarakiem, Nagle stawał i w niebo poglądał żałośnie Jak kot, gdy ujrzy wróble na wysokiej sośnie; Często bez psa, bez strzelby błąkał się po gaju Jak rekrut² zbiegły; często siadał przy ruczaju³ Nieruchomy, schyliwszy głowę nad potokiem, Jak czapla wszystkie ryby chcąca pozrzeć⁴ okiem. Takie były Hrabiego dziwne obyczaje […].

Hrabski koń, zwrócony z drogi, Prosto kłusował polem aż pod zamku progi. Hrabia samotny wzdychał, poglądał na mury, Wyjął papier, ołówek i kreślił figury. Wtem, spójrzawszy w bok, ujrzał o dwadzieścia kroków Człowieka, który, równie miłośnik widoków, Z głową zadartą, ręce włożywszy w kieszenie, Zdawało się, że liczył oczyma kamienie. Poznał go zaraz, ale musiał kilka razy Krzyknąć, nim głos Hrabiego usłyszał Gerwazy.

Szlachcic to był, służący dawnych zamku panów, Pozostały ostatni z Horeszków dworzanów; Starzec wysoki, siwy, twarz miał czerstwą, zdrową. Marszczkami pooraną, posępną, surową. Dawniej pomiędzy szlachtą z wesołości słynął; Ale od bitwy, w której dziedzic zamku zginął, Gerwazy się odmienił i już od lat wielu Ani był na kiermaszu, ani na weselu; Odtąd jego dowcipnych żartów nie słyszano I uśmiechu na jego twarzy nie widziano. […]

Skoro ujrzał Hrabiego, czapkę z głowy schwycił I krewnego swych panów ukłonem zaszczycił, Chyląc łysinę wielką, świecącą z daleka I naciętą od licznych kordów jak nasieka⁵; Gładził ją ręką, podszedł i jeszcze raz nisko Skłoniwszy się, rzekł smutnie: „Mopanku Panisko, Daruj mnie, że tak mówię, Jaśnie Grafie Panie, To jest mój zwyczaj, nie zaś nieuszanowanie: «Mopanku» powiadali wszyscy Horeszkowie; Ostatni Stolnik, pan mój, miał takie przysłowie. Czyż to prawda, Mopanku, że Pan grosza skąpisz Na proces i ten zamek Soplicom ustąpisz? Nie wierzyłem, lecz w całym powiecie tak słychać”. Tu, poglądając w zamek, nie przestawał wzdychać.

„Cóż dziwnego? – rzekł Hrabia. – Koszt wielki, a nuda Jeszcze większa; chcę skończyć, lecz szlachcic maruda Upiera się; przewidział, że mię znudzić może. Dłużej też nie wytrzymam i dzisiaj broń złożę, Przyjmę warunki zgody, jakie mi sąd poda”. „Zgody? – krzyknął Gerwazy. – Z Soplicami zgoda? Z Soplicami, Mopanku?” – To mówiąc wykrzywił Usta, jakby nad własną mową się zadziwił. „Zgoda i Soplicowie! Mopanku Panisko, Pan żartuje, co? Zamek, Horeszków siedlisko, Ma pójść w ręce Sopliców? Niech Pan tylko raczy Zsiąść z konia, pódźmy w zamek, niech no Pan obaczy, Pan sam nie wie, co robi; niech się Pan nie wzbrania, Zsiadaj Pan!” – i przytrzymał strzemię do zsiadania.

Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, Warszawa 2019.

¹ Tuman – tu: obłok.

² Rekrut – żołnierz nowo wcielony do wojska, jeszcze przed złożeniem przysięgi.

³ Ruczaj – strumień.

⁴ Pozrzeć – dawn. zobaczyć.

⁵ I naciętą od licznych kordów jak nasieka – tu: pełną blizn po uderzeniach szabli.

[525 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Adam Mickiewicz

PAN TADEUSZ

Goście weszli w porządku i stanęli kołem; Podkomorzy najwyższe brał miejsce za stołem; Z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy, Idąc, kłaniał się damom, starcom i młodzieży. […]

Pan Tadeusz, choć młodzik, ale prawem gościa Wysoko siadł przy damach obok Jegomościa¹; Między nim i stryjaszkiem jedno pozostało Puste miejsce, jak gdyby na kogoś czekało. Stryj nieraz na to miejsce i na drzwi poglądał, Jakby czyjegoś przyjścia był pewny i żądał. I Tadeusz wzrok stryja ku drzwiom odprowadzał, I z nim na miejscu pustem oczy swe osadzał. […] To miejsce jest zagadką, młodź lubi zagadki; Roztargniony, do swojej nadobnej sąsiadki Ledwo słów kilka wyrzekł, do Podkomorzanki; Nie zmienia jej talerzów, nie nalewa szklanki I panien nie zabawia przez rozmowy grzeczne, Z których by wychowanie poznano stołeczne. […]

Dano trzecią potrawę. Wtem pan Podkomorzy, Wlawszy kropelkę wina w szklankę panny Róży, A młodszej przysunąwszy z talerzem ogórki, Rzekł: „Muszę ja wam służyć, moje panny córki, Choć stary i niezgrabny”. Zatem się rzuciło Kilku młodych od stołu i pannom służyło. Sędzia, z boku rzuciwszy wzrok na Tadeusza I poprawiwszy nieco wylotów kontusza², Nalał węgrzyna³ i rzekł:

„Dziś nowym zwyczajem, My na naukę młodzież do stolicy dajem I nie przeczym, że nasi synowie i wnuki Mają od starych więcej książkowej nauki; Ale co dzień postrzegam, jak młodź cierpi na tem, Że nie ma szkół uczących żyć z ludźmi i światem. Dawniej na dwory pańskie jachał szlachcic młody; Ja sam lat dziesięć byłem dworskim Wojewody, Ojca Podkomorzego, Mościwego Pana. […] On mnie radą do usług publicznych sposobił, Z opieki nie wypuścił, aż człowiekiem zrobił. […] Przynajmniej tom skorzystał, że mi w moim domu Nikt nigdy nie zarzuci, bym uchybił komu W uczciwości, w grzeczności; a ja powiem śmiało: Grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą. Niełatwą, bo nie na tym kończy się, jak nogą Zręcznie wierzgnąć, z uśmiechem witać lada⁴ kogo; Bo taka grzeczność modna zda mi się kupiecka, Ale nie staropolska, ani też szlachecka. Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna; Bo nie jest bez grzeczności i miłość dziecinna, I wzgląd męża dla żony przy ludziach, i pana Dla sług swoich, a w każdej jest pewna odmiana. Trzeba się długo uczyć, ażeby nie zbłądzić I każdemu powinną⁵ uczciwość wyrządzić [...]”.

To mówiąc Sędzia gości obejrzał porządkiem; Bo choć zawsze i płynnie mówił, i z rozsądkiem, Wiedział, że niecierpliwa młodzież teraźniejsza, Że ją nudzi rzecz długa, choć najwymowniejsza. Ale wszyscy słuchali w milczeniu głębokiem; Sędzia Podkomorzego zdał się radzić okiem, Podkomorzy pochwałą rzeczy nie przerywał, Ale częstym skinieniem głowy potakiwał. Sędzia milczał, on jeszcze skinieniem przyzwalał; Więc Sędzia jego puchar i swój kielich nalał I dalej mówił:

„Grzeczność nie jest rzeczą małą; Kiedy się człowiek uczy ważyć, jak przystało, Drugich wiek, urodzenie, cnoty, obyczaje, Wtenczas i swoją ważność zarazem poznaje; Jak na szalach żebyśmy nasz ciężar poznali, Musim kogoś posadzić na przeciwnej szali. Zaś godna jest Waszmościów uwagi osobnej Grzeczność, którą powinna młodź dla płci nadobnej⁶ […]”.

Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, Wrocław 2019.

¹ Jegomość – tu: Podkomorzy.

² Kontusz – staropolski strój męski, długa suknia rozcięta z przodu.

³ Węgrzyn – słodkie wino węgierskie.

⁴ Lada – tu: byle.

⁵ Powinna – tu: należna, stosowna.

⁶ Którą powinna młodź dla płci nadobnej – tu: którą młodzi mężczyźni powinni okazywać kobietom.

[525 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Antoine de Saint-Exupéry

MAŁY KSIĄŻĘ

Szósta planeta była dziesięć razy większa. Mieszkał na niej Starszy Pan, który pisał olbrzymie księgi.

– Proszę! Oto badacz! – wykrzyknął, ujrzawszy Małego Księcia.

Mały Książę usiadł za stołem, lekko dysząc. Bardzo długo już podróżował.

– Skąd przybywasz? – zagadnął go Starszy Pan.

– Co to za gruba księga? – spytał Mały Książę. – Co pan tu robi?

– Jestem geografem – odpowiedział Starszy Pan.

– Co to znaczy geograf?

– Jest to uczony, który wie, gdzie znajdują się morza, rzeki, miasta, góry i pustynie.

– To bardzo ciekawe – powiedział Mały Książę. – Nareszcie odkryłem pożyteczne zajęcie! I rozejrzał się po planecie geografa. Nigdy jeszcze nie widział tak wspaniałej planety.

– Pańska planeta jest bardzo ładna. Czy są na niej oceany?

– Nie mogę tego wiedzieć – odpowiedział geograf.

– Ach... – Mały Książę był rozczarowany. – A góry?

– Nie mogę tego wiedzieć – powiedział geograf.

– A miasta, rzeki, pustynie?

– Tego też nie mogę wiedzieć – odparł geograf.

– Ależ pan jest geografem?!

– To prawda – rzekł geograf – lecz nie jestem badaczem. Bardzo brak mi badaczy. Zadanie geografa nie polega na liczeniu miast, rzek, gór, oceanów i pustyń. Geograf jest zbyt ważną osobistością, aby mógł pozwolić sobie na łazikowanie. On nie opuszcza swego biura, lecz przyjmuje badaczy, wypytuje i notuje ich spostrzeżenia. A gdy uwagi któregoś uzna za interesujące, wtedy każe robić wywiad o moralności danego badacza. […]

Kiedy więc moralność badacza wydaje się zadowalająca, sprawdza się prawdziwość jego odkrycia.

– Sprawdza się na miejscu?

– Nie. To zbyt skomplikowane. Żąda się od badacza dowodów. Gdy na przykład chodzi o odkrycie wielkiej góry, żąda się, aby dostarczył wielkich kamieni.

Nagle geograf ożywił się:

– Ależ ty przybywasz z daleka! Jesteś badaczem! Opisz mi twoją planetę!

Geograf otworzył księgę i zaostrzył ołówek. Raport badacza zapisuje się najpierw ołówkiem, a po dostarczeniu dowodów prawdziwości odkrycia – przepisuje się piórem.

– Więc? – zapytał geograf.

– Och, u mnie wcale nie jest ciekawie – odpowiedział Mały Książę. – Planeta jest bardzo mała. Mam trzy wulkany. Dwa czynne i jeden wygasły. Ale nigdy nic nie wiadomo.

– Nigdy nic nie wiadomo – powtórzył geograf.

– Mam też kwiat.

– Kwiaty nas nie interesują.

– A dlaczego? To najładniejsze z istniejących rzeczy!

– Ponieważ kwiaty są efemeryczne¹.

– Co znaczy „efemeryczne”?

– Księgi geografii są księgami najbardziej cennymi ze wszystkich ksiąg. Nigdy nie tracą aktualności. Bardzo rzadko zdarza się, aby góra zmieniła miejsce. Bardzo rzadko zdarza się, aby ocean wysechł. My opisujemy rzeczy wieczne.

– Lecz wygasły wulkan może się obudzić – przerwał Mały Książę. – Co to znaczy „efemeryczny”?

– Dla nas jest obojętne, czy wulkan jest czynny, czy wygasły – rzekł geograf. – Nam chodzi o górę, a góra się nie zmienia.

– Co znaczy „efemeryczny”? – powtórzył Mały Książę, który nigdy w życiu nie porzucił raz postawionego pytania.

– Znaczy to „zagrożony bliskim unicestwieniem”.

– Mojej róży grozi bliskie unicestwienie?

– Oczywiście.

„Moja róża jest efemeryczna – powiedział do siebie Mały Książę – i ma tylko cztery kolce dla obrony przed niebezpieczeństwem. A ja zostawiłem ją zupełnie samą...”.

To był jego pierwszy odruch żalu. Mimo to zapytał odważnie:

– Co radzi mi pan zwiedzić?

– Planetę Ziemię – odpowiedział geograf. – Ma dobrą sławę.

Mały Książę ruszył w dalszą drogę, myśląc o swojej róży.

Antoine de Saint-Exupéry, Mały Książę, tłum. Jan Szwykowski, Warszawa 2004.

¹ Efemeryczny – krótkotrwały, szybko przemijający.

[490 wyrazów]

Przeczytaj tekst i wykonaj zadania.

Henryk Sienkiewicz

QUO VADIS

Skończywszy wreszcie ułożoną poprzednio pieśń, [Neron] począł improwizować, szukając wielkich porównań w widoku, który się przed nim roztaczał. […]

Po krótkiej chwili milczenia zawrzała burza oklasków. Lecz z oddali odpowiedziało mu wycie tłumów. Teraz nikt już nie wątpił, że to cezar rozkazał spalić miasto, by sobie wyprawić widowisko i śpiewać przy nim pieśni. […]

Nero zwrócił się do Tygellina:

– Czy mogę liczyć na wierność żołnierzy?

– Tak, boski! – odpowiedział prefekt.

Lecz Petroniusz wzruszył ramionami.

– Na ich wierność, lecz nie na ich liczbę – rzekł. – Zostań tymczasem tu, gdzie jesteś, bo tu najbezpieczniej, a ten lud trzeba uspokoić.

Tegoż zdania był i Seneka, i konsul Licyniusz. Tymczasem w dole wzburzenie rosło. Lud zbroił się w kamienie, w drągi od namiotów, w deski z wozów i taczek i w rozmaite żelaziwo. Po niejakim czasie kilku z przywódców kohort przyszło z oznajmieniem, że pretorianie¹, napierani przez tłumy, zachowują z największym wysileniem linię bojową i nie mając rozkazu uderzenia, nie wiedzą, co czynić.

– Bogowie! – rzekł Nero. – Co za noc! Z jednej strony pożar, z drugiej rozhukane morze ludu. […]

– Panie – odpowiedział niepewnym głosem Tygellin – ja zrobiłem wszystko, co mogłem, ale niebezpieczeństwo jest groźne… Przemów, panie, do ludu i poczyń mu obietnice.

– Cezar miałby przemawiać do tłuszczy²? Niech to uczyni inny w moim imieniu. Kto się tego podejmie?

– Ja! – odrzekł spokojnie Petroniusz.

– Idź, przyjacielu! Tyś mi najwierniejszy w każdej potrzebie… Idź i nie szczędź³ obietnic. […]

Petroniusz, stanąwszy u stóp arkad, kazał sobie podać białego konia i siadłszy na niego, pojechał na czele towarzyszy przez głębokie szeregi pretoriańskie ku czarnej, wyjącej tłuszczy, bezbronny, mając w ręku cienką laskę z kości słoniowej, którą się zwykle podpierał.

I przyjechawszy tuż, wparł konia w tłumy. […] Rozszalała fala wnet otoczyła jego i orszak, za nią widać było istotnie jakby morze głów, ruchome, kotłujące się, straszne.

Wrzaski wzmogły się jeszcze i zmieniły się w nieludzki ryk; drągi, widły, a nawet i miecze chwiały się nad głową Petroniusza, drapieżne ręce wyciągały się ku cuglom jego konia i ku niemu, lecz on wjeżdżał coraz głębiej, zimny, obojętny, pogardliwy. Chwilami uderzał laską po głowach najzuchwalszych, tak jakby torował sobie drogę w zwykłym ścisku, i ta jego pewność, ten spokój zdumiewały jednakże rozhukaną tłuszczę. Poznano go wreszcie i liczne głosy poczęły wołać:

– Petroniusz! Arbiter elegantiarum!⁴ Petroniusz!… […]

Wówczas wyprostował się na koniu i począł mówić donośnym, spokojnym głosem:

– Obywatele! Niech ci, którzy mnie usłyszą, powtórzą słowa moje tym, którzy stoją dalej, wszyscy zaś niechaj się zachowają jak ludzie, nie jak zwierzęta w arenach.

– Słuchamy! Słuchamy!…

– Zatem słuchajcie. Miasto zostanie odbudowane. Ogrody Lukulla, Mecenasa, Cezara i Agrypiny będą dla was otwarte! Od jutra rozpocznie się rozdawnictwo zboża, wina i oliwy, tak aby każdy mógł napełnić brzuch aż do gardła! Potem cezar wyprawi wam igrzyska, jakich świat nie widział dotąd, przy których czekają was uczty i dary. Bogatsi będziecie po pożarze niż przed pożarem!

Odpowiedział mu pomruk, który rozchodził się tak od środka na wszystkie strony, jak rozchodzą się fale na wodzie, w którą wrzucił ktoś kamień: to bliżsi powtarzali dalszym jego słowa. Potem tu i ówdzie ozwały się okrzyki gniewne lub potakujące, które zmieniły się wreszcie w jeden powszechny, olbrzymi wrzask:

– Panem et circenses!⁵…

Henryk Sienkiewicz, Quo vadis, Wrocław 2002.

¹ Pretorianie – żołnierze gwardii przybocznej cezara.

² Tłuszcza – tłum; tu: pogardliwie o protestujących mieszkańcach Rzymu.

³ Nie szczędzić – tu: nie ograniczać.

⁴ Arbiter elegantiarum (łac.) – autorytet w sprawach mody, elegancji i dobrego smaku.

⁵ Panem et circenses! (łac.) – „Chleba i igrzysk!” – zawołanie rzymskiego ludu domagającego się darmowego wyżywienia i rozrywek.

[569 wyrazów]